*यशाच्या युद्धासाठी लागणारा खरा दारुगोळा म्हणजे तुमची प्रतिमा*
— प्र. भि. बा.
अनेक लोक नेहमी एकच तक्रार करताना दिसतात—“तो माझे काम करत नाही… मला मदत करत नाही… माझा फोन घेत नाही… माझी कोणी किंमत करत नाही.” पण आपण कधी स्वतःला हा प्रश्न विचारला आहे का की खरोखर समोरचा माणूस आपले काम करत नाही, की आपली प्रतिमाच आपल्यासाठी काम करत नाही?
आयुष्यातील अनेक प्रश्नांची उत्तरे दुसऱ्यांकडे नसतात; ती आपल्या प्रतिमेमध्ये दडलेली असतात. आपण नेहमी दुसऱ्याचा अभ्यास करतो, पण स्वतःचा करत नाही. “तो माझे काम का करत नाही?” हा प्रश्न विचारण्यापेक्षा “माझी प्रतिमा माझ्यासाठी का काम करत नाही?” हा प्रश्न स्वतःला विचारला पाहिजे. कारण जगात कोणताही माणूस विनाकारण कोणावर विश्वास ठेवत नाही. तो तुमच्या चेहऱ्याकडे कमी आणि तुमच्या चारित्र्याने घडलेल्या प्रतिमेकडे जास्त पाहत असतो.
जर तुमची प्रतिमा विश्वासार्ह, प्रामाणिक आणि सेवाभावी असेल, तर अनेक वेळा तुम्हाला तुमचे काम सांगण्याचीही गरज पडत नाही. लोक स्वतःहून पुढे येतात. कारण त्यांना तुमच्यावर विश्वास असतो. म्हणून दुसऱ्याला बदलण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा स्वतःची प्रतिमा घडवण्यावर मेहनत घ्या. प्रतिमा बदलली की परिस्थिती बदलते, माणसे बदलतात आणि संधीदेखील बदलतात.
माणूस जिथे उपस्थित असतो, तिथे तो स्वतः काम करतो; पण जिथे तो उपस्थित नसतो, तिथे त्याची प्रतिमा काम करत असते. हे आयुष्यातील, व्यवस्थापनातील आणि नेतृत्वातील सर्वात मोठे तत्त्व आहे. तुम्ही एका दिवसात मर्यादित लोकांना भेटू शकता; पण तुमची प्रतिमा हजारो-लाखो लोकांपर्यंत तुमच्या आधी पोहोचते. अनेक व्यवहार, निर्णय, संधी आणि सहकार्य तुमच्या उपस्थितीमुळे मिळत नाहीत; ते तुमच्या लौकिकामुळे मिळतात किंवा गमावले जातात.
प्रतिमा म्हणजे सोशल मीडियावरील फोटो नाही, वर्तमानपत्रातील प्रसिद्धी नाही किंवा स्वतःबद्दल केलेले कौतुक नाही. प्रतिमा म्हणजे समाजाच्या मनात तुमच्याविषयी निर्माण झालेला विश्वास. तुम्ही दिलेला शब्द पाळता का? तुमच्या बोलण्यात आणि कृतीत सुसंगती आहे का? तुमच्यावर डोळे झाकून विश्वास ठेवता येतो का? तुम्ही संकटात माणसांच्या पाठीशी उभे राहता का? तुमच्यामध्ये स्वार्थापेक्षा सेवाभाव अधिक आहे का? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे मिळून तुमची ओळख आणि प्रतिष्ठा घडत असते.
ही प्रतिष्ठा एका दिवसात तयार होत नाही आणि एका दिवसात नष्टही होत नाही. प्रत्येक शब्द, प्रत्येक निर्णय, प्रत्येक व्यवहार, प्रत्येक मदत, प्रत्येक निःस्वार्थ कृती आणि प्रत्येक जपलेले नाते यातून समाज तुमच्याबद्दल मत तयार करत असतो. म्हणून प्रतिमा ही आपल्या प्रत्येक दिवसाच्या जगण्याची जमा-पूंजी असते.
आजच्या काळात अनेक जण नाती निर्माण करतात; पण त्यामागे निःस्वार्थ भावना नसते. काम असले की गोड बोलणे, वारंवार भेटणे, स्तुती करणे, जवळीक दाखवणे आणि काम झाले नाही की लगेच संपर्क तोडणे—ही सवय अनेकांना लागली आहे. त्यांना वाटते की समोरच्या व्यक्तीला हे कळत नाही. पण आजचा समाज अत्यंत जागरूक आणि अनुभवी आहे. लोक तुमचे शब्द ऐकतात; पण त्याहून अधिक तुमचा हेतू ओळखतात. ते काही बोलत नसले तरी मनात तुमच्याबद्दलचा निर्णय करून ठेवतात.
म्हणून नाती निर्माण करण्यामागे कधीही स्वार्थ ठेवू नका. उद्या त्याचा फायदा होईल म्हणून माणसे जोडू नका. सेवा करणे हा स्वभाव असावा. माणसांवर प्रेम करणे ही संस्कृती असावी. कोणाचे काम करताना प्रसिद्धी, परतफेड किंवा लाभ यांचा विचार मनात येऊ नये. कारण स्वार्थासाठी निर्माण झालेले नाते व्यवहार संपला की संपते; पण सेवाभावातून निर्माण झालेले नाते आयुष्यभर टिकते.
निसर्गाचा नियमही हाच आहे. शेतकरी पेरणी करताना प्रत्येक बियाण्याचा हिशेब ठेवत नाही. तो मनापासून पेरणी करतो, मेहनत करतो आणि योग्य वेळी निसर्ग त्याला भरघोस पीक देतो. त्याचप्रमाणे आयुष्यात प्रेम पेरा, विश्वास पेरा, सेवा पेरा, प्रामाणिकपणा पेरा आणि माणुसकी पेरा. त्याचे फळ कोणत्या दिवशी, कोणत्या व्यक्तीकडून आणि कोणत्या रूपाने मिळेल, याचा विचार करू नका. निसर्गाचा हिशेब कधीच चुकीचा नसतो.
आपल्या समाजात “कामापुरता मामा” ही म्हण सहज तयार झालेली नाही. काही लोक फक्त कामासाठी नाती जोडतात. काम असेल तेव्हाच गोड बोलतात. काम झाले नाही की नाते संपवतात. अशा लोकांना वाटते की त्यांनी खूप चतुराई केली. पण प्रत्यक्षात त्यांची विश्वासार्हताच कमी होत असते. समाज त्यांच्या प्रत्येक वागण्याची शांतपणे नोंद ठेवत असतो. त्यामुळे त्यांना अल्पकाळ फायदा झाला तरी दीर्घकाळ विश्वास, सन्मान आणि सहकार्य मिळत नाही.
आज प्रत्येकजण स्वतःला मोठे दाखवण्याच्या प्रयत्नात आहे. प्रत्येक मदतीची घोषणा, प्रत्येक सेवाकार्याचा गाजावाजा आणि प्रत्येक छोट्या कामाची प्रसिद्धी केली जाते. पण लक्षात ठेवा—प्रसिद्धी म्हणजे प्रतिमा नाही. प्रतिमा सातत्यपूर्ण चारित्र्याने तयार होते. ढोंग काही दिवस चालते; पण विश्वास आयुष्यभर टिकतो. समाजाला खरे आणि खोटे यातील फरक सहज समजतो. लोक तुमच्या बोलण्यापेक्षा तुमचे वर्तन जास्त लक्षात ठेवतात.
तुमची खरी जाहिरात तुम्ही करत नाही; समाज करतो. तुम्ही एखाद्याचे काम मनापासून केले, कोणतीही अपेक्षा न ठेवता मदत केली, अडचणीच्या काळात त्याच्या पाठीशी उभे राहिलात, तर तो माणूस आयुष्यभर तुमच्याबद्दल चांगले बोलत राहतो. तो दुसऱ्याला सांगतो, “त्यांना भेटा… ते मनापासून मदत करतात.” या एका वाक्याची किंमत लाखो रुपयांच्या जाहिरातींपेक्षाही मोठी असते. हीच तुमच्या नावाची खरी कमाई असते.
याच कारणामुळे पूर्वीच्या काळात माणसाच्या नावाला फार मोठे महत्त्व होते. लोक विचारायचे, “हा माणूस कसा आहे?” कारण त्या एका प्रश्नात त्याच्या संपूर्ण आयुष्याचा इतिहास दडलेला असायचा. एखाद्या व्यक्तीचे नाव ऐकले की लोक म्हणायचे, “त्यांचा शब्द म्हणजे काळ्या दगडावरची रेघ.” त्या काळात करार कागदावर कमी आणि शब्दावर जास्त होत असत. बँकेच्या हमीपेक्षा माणसाच्या नावाची हमी मोठी मानली जायची. कारण त्या नावामागे अनेक वर्षांची प्रामाणिकता, निःस्वार्थ सेवा, चारित्र्य आणि विश्वासाची कमाई उभी असायची.
मोठा नेता तो नसतो ज्याच्याकडे मोठे पद असते; मोठा नेता तो असतो ज्याच्या नावावर लोक निःसंकोच विश्वास ठेवतात. हा विश्वास एका भाषणाने किंवा एका कार्यक्रमाने निर्माण होत नाही. तो हजारो छोट्या-छोट्या कृतींनी निर्माण होतो. एक दिलेला शब्द, एक प्रामाणिक निर्णय, एक जपलेले नाते, एक वेळेवर केलेली मदत, एक नम्र संवाद आणि एक निःस्वार्थ सेवा—यातूनच माणसाचा खरा लौकिक निर्माण होतो.
झाड स्वतःची जाहिरात करत नाही. फुल स्वतःचा सुगंध सांगत नाही. सूर्य स्वतःचा प्रकाश सिद्ध करत नाही. त्यांचे अस्तित्वच त्यांची ओळख असते. माणसानेही तसेच जगावे. मन स्वच्छ ठेवा. हेतू शुद्ध ठेवा. नाती निर्माण करत राहा; पण त्यातून काही मिळवण्यासाठी नाही. सेवा करत राहा; पण प्रसिद्धीसाठी नाही. माणसे जोडा; पण उपयोगासाठी नाही. कारण काळ तुमच्या प्रत्येक कृतीची नोंद ठेवत असतो आणि समाज त्या कृतींवरून तुमची प्रतिमा घडवत असतो.
आजपासून एक निर्णय घ्या. प्रत्येक दिवस हा तुमच्या प्रतिमेच्या बँकेत जमा होणारी ठेव समजा. प्रत्येक शब्द, प्रत्येक व्यवहार, प्रत्येक निर्णय, प्रत्येक नाते आणि प्रत्येक सेवा ही तुमच्या भविष्याची गुंतवणूक आहे. पैसा, पद आणि प्रसिद्धी यांना मर्यादा असतात; पण विश्वासाला मर्यादा नसते. म्हणून आयुष्यात अशी प्रतिमा निर्माण करा की तुमच्या अनुपस्थितीतही तुमचे नाव विश्वासाचे प्रतीक म्हणून घेतले जाईल. कारण तुमची खरी ओळख तुमच्या चेहऱ्याने होत नाही, ती तुमच्या चारित्र्याने घडलेल्या प्रतिमेने होते.
लक्षात ठेवा, तुम्ही उपस्थित असता तेव्हा तुम्ही काम करता; पण तुम्ही उपस्थित नसतानाही तुमची प्रतिमा तुमच्यासाठी काम करत असते. आयुष्यात तुमची अनेक कामे होतात किंवा बिघडतात ती तुमच्या ओळखीमुळे नाही, तर तुमच्या प्रतिमेमुळे. म्हणून संपत्तीपेक्षा विश्वास कमवा, प्रसिद्धीपेक्षा चारित्र्य घडवा आणि पदापेक्षा प्रतिमा निर्माण करा. कारण यशाच्या प्रत्येक युद्धात विजय मिळवून देणारा खरा दारुगोळा म्हणजे तुमची प्रतिमाच असते.
— लेखक : प्रकाश भिमराव बाविस्कर
अध्यक्ष व व्यवस्थापकीय संचालक, बाविस्कर ग्रुप, नवी मुंबई.
अध्यक्ष, मराठी बांधकाम व्यावसायिक महासंघ (महाराष्ट्र).
📞 ९८२०००९७२६
Email-
